ΕΚΔΟΣΕΙΣ

docomomo05-exof Τα τετράδια του μοντέρνου 5 / Εκδοχές του μοντέρνου στην Αθήνα του μεσοπολέμου · επιμέλεια: Αθηνά Βιτοπούλου, Αλεξάνδρα Καραδήμου-Γερόλυμπου, Παναγιώτης Τουρνικιώτης. Αθήνα: Futura, 2015.

Η πολεοδομία του Μοντέρνου επιχείρησε να συνθέσει τις κοινωνικές και μεταρρυθμιστικές ιδέες, τα τεχνολογικά επιτεύγματα, τη μέριμνα για τη δημόσια υγεία και τις αισθητικές αναζητήσεις της νεωτερικής εποχής. Η απήχησή της στην ελληνική πόλη δεν είναι ευδιάκριτη. Στον τόμο αυτό διερευνώνται από 37 αρχιτέκτονες και πολεοδόμους τα όρια της παρουσίας της. Πώς εκφράζονται οι αρχές του Μοντέρνου στην περίοδο εγκατάστασης των προσφύγων, στην μεταπολεμική ανοικοδόμηση, ή σε εκείνη που ακολούθησε τους μεγάλους σεισμούς; Πώς επιδρά στο ελληνικό αστικό τοπίο η αρχιτεκτονική των σχολείων της δεκαετίας του 1930, των τουριστικών και εργατικών εγκαταστάσεων της δεκαετίας του 1960; Πότε και πώς εμφανίζεται το Μοντέρνο σε μεγάλης κλίμακας σχεδιασμό στην Ελλάδα; Πώς συνυπάρχει με την υπάρχουσα ελληνική πόλη, τις ιστορικές μορφές και τυπολογίες, την αρχιτεκτονική και αστική κληρονομιά; Μπορούν να ενταχθούν στο σύγχρονο αστικό ιστό μοντέρνα οικιστικά συγκροτήματα εκφράζοντας το πνεύμα των σχεδιαστών τους, και να προσφέρουν ταυτόχρονα λύσεις για τα σύγχρονα προβλήματα; Αγκάλιασε η ελληνική πόλη το Μοντέρνο; Γίναμε ποτέ μοντέρνοι;

docomomo4_exof Τα τετράδια του μοντέρνου 4 / Εκδοχές του μοντέρνου στην Αθήνα του μεσοπολέμου · επιμέλεια: Άλκηστις Π. Ρόδη, Παναγιώτης Τουρνικιώτης. Αθήνα: Futura, 2010.

Το μοντέρνο πνεύμα ήταν η πιο σημαντική δύναμη επαναπροσδιορισμού της αρχιτεκτονικής και της τέχνης σε ολόκληρη την Ευρώπη στις δεκαετίες του 1920 και 1930. Και οι εκδοχές του μοντέρνου στην Αθήνα του μεσοπολέμου αποτέλεσαν σημεία συνάντησης των δημιουργικών δυνάμεων της εποχής με μια κοινωνική πραγματικότητα που αναζητούσε εκμοντερνισμό χωρίς να αποποιείται ιστορία και παραδόσεις. Τα έργα της υπήρξαν τουλάχιστον ενδιαφέροντα και συχνά εξαιρετικά αναδεικνύοντας τον μεσοπόλεμο σε μια από τις πιο δυναμικές περιόδους του περασμένου αιώνα. Οι αστικές πολυκατοικίες στο κέντρο της Αθήνας και οι μικρές μονοκατοικίες στα προάστια, τα λιτά κυβικά σχολεία σε όλες τις γειτονιές και τα λειτουργικά κτίρια κοινωνικής προνοίας – σανατόρια, νοσοκομεία, παιδουπόλεις – έδωσαν, πλάι στην τέχνη και το λόγο, το μέτρο μιας συνολικής προσπάθειας που επιβιώνει περισσότερο ή λιγότερο τραυματισμένη ως τις μέρες μας. Στρέφουμε ξανά τα μάτια μας σε αυτή την εποχή επειδή πιστεύουμε ότι έχει ακόμα πολλά να μας πει, περισσότερα από εκείνα που ήδη ξέρουμε, κυρίως τώρα που ξανασκεφτόμαστε τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Το αίτημα της νεωτερικότητας είναι εξάλλου επίκαιρο, σήμερα όπως και τότε, στα πεδία της αρχιτεκτονικής και της καλλιτεχνικής δημιουργίας, ενώ το διαρκώς αυξανόμενο ενδιαφέρον για το μεσοπόλεμο επιβάλει να μιλήσουμε ξανά για αυτόν και με πιο ώριμα λόγια.

Περιλαμβάνονται τα κείμενα:
– Βασιλική Πετρίδου, «Μοντέρνο κράτος, μοντέρνα Αθήνα, μοντέρνα αρχιτεκτονική»
– Ηλίας Κωνσταντόπουλος, «Η χαμένη γωνία και ο αριθμός ‘3’»
– Τίνα Καραλή, «Ελληνικότητα και μοντέρνο στον μεσοπόλεμο: οι μεταμορφώσεις της ελληνικότητας από το Esprit Nouveau στο 3ο Μάτι»
– Κώστας Τσιαμπάος, «Για μια αρχιτεκτονική του βλέμματος: η διατριβή του Δοξιάδη και οι αισθητικές θεωρίες της εποχής της»
– Αιμιλία Αθανασίου, «Μηχανές υγείας-μηχανές ζωής: τα ‘μοντέρνα’ νοσοκομεία στην Αθήνα του μεσοπολέμου»
– Κατερίνα Χατζηκωνσταντίνου, «Μοντέρνες εκδοχές της υγείας στο σανατόριο ‘Σωτηρία’»
– Σταύρος Μαρτίνος, «Ο ρόλος του Σταύρου Παπαδάκη στη διοργάνωση του 4ου CIAM»
– Μάρω Καρδαμίτση – Αδάμη, «Είναι μοντέρνος ο Γιάννης Λυγίζος;»
– Βασίλης Κολώνας, «Ο ‘αθηναϊκός’ μοντερνισμός και η ‘σχολή’ της Θεσσαλονίκης: η κρατική και η ιδιωτική πρωτοβουλία στη διάρκεια της ανοικοδόμησης (1920-1940)»
– Παναγιώτης Πάγκαλος, «Ο Παρθενώνας των Αθηνών ως έργο της μοντέρνας αρχιτεκτονικής»
– Ελένη Αμερικάνου, Πάνος Εξαρχόπουλος, «Κατεδαφισμένα και αλλοιωμένα κτίρια της μοντέρνας αρχιτεκτονικής στην Αθήνα του μεσοπολέμου»
– Άλκηστις Π. Ρόδη, «Πρόταση χρηστικής βιωσιμότητας των μεσοπολεμικών πολυκατοικιών»
– Παναγιώτης Τουρνικιώτης, «Το ελληνικό μοντέρνο και η πρόκληση της αλλαγής»

e9570347-d855-45e4-800d-f3eba0a63606_3 Τα τετράδια του μοντέρνου 3 / Μοντερνισμός και αρχιτεκτονική εκπαίδευση · επιμέλεια: Ελένη Αμερικάνου, Πάνος Εξαρχόπουλος. Αθήνα: Futura, 2007.

Ο αρχιτεκτονικός μοντερνισμός, και ειδικά το μοντέρνο κίνημα των δεκαετιών ’20 και ’30, είχε ως «γενετικό» χαρακτηριστικό την πυκνή αντιστοιχία εφαρμογής και διδασκαλίας της αρχιτεκτονικής. Οι εκπρόσωποί της φρόντισαν να θεωρητικοποιήσουν τις εφαρμογές τους, τους έδωσαν θεωρητικό περιεχόμενο και νόημα, τις ανήγαγαν σε θεωρία και διδασκαλία. Οι πτυχές του μοντερνισμού που σχετίζονται με την αρχιτεκτονική εκπαίδευση έχουν πολλαπλό ενδιαφέρον. Εικοσιένα αρχιτέκτονες συναντήθηκαν για να διερευνήσουν τις πολυποίκιλες σχέσεις ανάμεσα στις θεωρητικές ή εφαρμοσμένες εκφάνσεις του αρχιτεκτονικού μοντερνισμού αφενός και στην αρχιτεκτονική εκπαίδευση αφετέρου. Πώς, κάτω υπό ποίους όρους και με τι ποιοτικά χαρακτηριστικά εμφανίζονται και αναπτύσσονται κατά καιρούς οι αμφίδρομες αυτές συσχετίσεις; Σε ποιο βαθμό και υπό ποίους όρους ο αρχιτεκτονικός μοντερνισμός αποτελεί ένα γόνιμο υπόβαθρο για την αρχιτεκτονική εκπαίδευση; Και αντίστροφα, σε ποιο βαθμό και υπό ποίους όρους επαναπροσδιορίζεται ο μοντερνισμός μέσω της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης;
Η νεωτερικότητα των ιδεών και των αρχών που είχαν προτείνει οι αρχιτέκτονες στον μεσοπόλεμο και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες αντανακλούσε μια συνολική προσπάθεια για να γίνει η αρχιτεκτονική φορέας μιας κοινωνικής, κατασκευαστικής και αισθητικής σύγκλισης στην προοπτική ενός καλύτερου περιβάλλοντος για το μέλλον του ανθρώπου. Η προσπάθεια αυτή απέδωσε πολλά σημαντικά έργα, που εμπλουτίζουν τη διεθνή και ελληνική αρχιτεκτονική κληρονομιά αλλά ανήκουν στο πιο πρόσφατο παρελθόν μας και εύκολα αγνοούνται ή παρερμηνεύονται – χρειάζονται λοιπόν την προσοχή μας, για να τα γνωρίσουμε και να τα συντηρήσουμε ανάλογα με τις αξίες και τον ιδιαίτερο τρόπο κατασκευής τους. Και ταυτοχρόνως, η μοντέρνα αρχιτεκτονική έχει ακόμη το δυναμισμό να αποτελεί ένα μεγάλο μάθημα που μπορεί να συμβάλει στη θεωρία και στην πρακτική του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, και ίσως να μεταλλαχθεί, μέσα από τη συμβολή αυτή, στην προοπτική της καλύτερης διαμόρφωσης του χτισμένου μέλλοντός μας.

docomomo02 Τα τετράδια του μοντέρνου 2 / Ο αθλητισμός, το σώμα και η μοντέρνα αρχιτεκτονική · επιμέλεια: Παναγιώτης Τουρνικιώτης. Αθήνα: Futura, 2006.

Ο αθλητισμός είναι στενά δεμένος με τη διαμόρφωση του μοντέρνου πνεύματος και συνδυάστηκε με την εξίσου μοντέρνα εφεύρεση του ελεύθερου χρόνου, των καλοκαιρινών διακοπών, της υγείας και της ομορφιάς του γυμνασμένου σώματος. Τα νέα αθλητικά κτίρια –τα μεγάλα γήπεδα, τα κλειστά κολυμβητήρια, τα γυμναστήρια των σχολείων– είναι εξ ορισμού μοντέρνα και αποτελούν παραδειγματικό πεδίο εφαρμογής των ιδανικών του αθλητισμού στην εποχή της νεωτερικότητας. Το ενδιαφέρον μας για τα κτίρια αυτά συνδυάζει τη θεωρητική προσέγγιση του αθλητισμού και του σώματος με τα προβλήματα της τεκμηρίωσης και διατήρησης των λειτουργικών κτιρίων της μοντέρνας αρχιτεκτονικής.

do-co-mo-mo-1 Τα τετράδια του μοντέρνου 1 / Πού είναι το μοντέρνο; · επιμέλεια: Παναγιώτης Τουρνικιώτης. Αθήνα : Futura, 2006.

Δώδεκα αρχιτέκτονες και μια ιστορικός της τέχνης συναντήθηκαν για να διερευνήσουν τις γεωγραφικές συντεταγμένες και τα νοηματικά όρια της μοντέρνας αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα. Το ερώτημα που τους συνδέει είναι ρητορικό και οδηγεί σε άλλα συμπληρωματικά ερωτήματα για το σημείο συνάντησης του ιστορικού με το πνεύμα της προστασίας και τη σύγχρονη αρχιτεκτονική δημιουργία. Η καλλιέργεια του προβληματισμού για την αρχιτεκτονική εκδοχή της νεωτερικότητας και τη μεταλλασσόμενη ερμηνεία της θα βοηθήσει να γνωρίσουμε καλύτερα τον εικοστό αιώνα και να στηρίξουμε, στην αυτογνωσία αυτή, την αισιοδοξία μας για το αύριο.
Tο do.co.mo.mo. (international working party for the documentation and conservation of buildings, sites and neighborhoods of the modern movement – διεθνής ομάδα εργασίας για την τεκμηρίωση και διατήρηση κτιρίων, τόπων και συνόλων του μοντέρνου κινήματος) είναι ένας διεθνής μη-κυβερνητικός οργανισμός που ιδρύθηκε το 1990 και σήμερα έχει 46 εθνικές ομάδες – η Ελληνική ομάδα do.co.mo.mo. ιδρύθηκε το 1990.

Τα «Τετράδια του Μοντέρνου» είναι ένας κύκλος παρεμβάσεων που κινείται με πρωτοβουλία της Ελληνικής ομάδας do.co.mo.mo. και έχει τοποθετήσει στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος τη μοντέρνα αρχιτεκτονική.